Winorośl krzewiasta, czyli niskorosłe formy Vitis vinifera, od wieków towarzyszą człowiekowi jako źródło owoców, napojów i surowca leczniczego. W przeciwieństwie do wysokich, pergolowych form, odmiany krzewiaste prowadzi się nisko przy ziemi, co wpływa zarówno na ich wygląd, jak i wymagania uprawowe, odporność na mróz oraz jakość plonu. Zrozumienie pochodzenia, zasięgu, biologii i zastosowań tego gatunku pozwala lepiej wykorzystać jego potencjał w ogrodzie, winnicy i przemyśle spożywczym.
Pochodzenie, zasięg i środowisko występowania winorośli krzewiastej
Winorośl właściwa, czyli Vitis vinifera, pochodzi z rozległego obszaru południowo‑zachodniej Azji, Kaukazu i rejonu Morza Śródziemnego. Dziko rosnące formy można odnaleźć m.in. w dolinach rzecznych, na nasłonecznionych zboczach, w lasach łęgowych i na skrajach zarośli. W tych naturalnych siedliskach roślina zachowuje się jak pnącze – pędy wspinają się po krzewach i drzewach, tworząc gęste, prześwietlone korony obfitujące w owoce.
Rozwój rolnictwa i winiarstwa w starożytnym Egipcie, Mezopotamii, Grecji i Rzymie sprawił, że winorośl zaczęła przekraczać swój pierwotny zasięg. Ludy Morza Śródziemnego przenosiły sadzonki i nasiona na nowe tereny, dobierając formy najlepiej znoszące lokalne warunki klimatyczne. W ten sposób powstały i utrwalały się również nisko rosnące, krzewiaste typy winorośli, szczególnie tam, gdzie wiatr, mróz lub brak podpór ograniczały rozwój wysokich form.
Współcześnie zasięg uprawy winorośli jest niemal globalny. Największe powierzchnie winnic znajdują się nadal wokół basenu Morza Śródziemnego – we Włoszech, Hiszpanii, Francji, Grecji, na Bałkanach, w Turcji czy w północnej Afryce. Odmiany krzewiaste szczególnie chętnie wykorzystuje się w regionach o klimacie kontynentalnym i umiarkowanym, gdzie niskie prowadzenie krzewów sprzyja ich lepszemu przezimowaniu.
W Europie Środkowej, w tym w Polsce, w ostatnich dekadach obserwuje się ekspansję winnic towarowych i przydomowych. To właśnie niskie formy uprawne, sadzone na podkładkach bardziej odpornych na chłody i choroby, najlepiej sprawdzają się w warunkach krótszego lata i mniejszej liczby dni słonecznych. Krzewy są tu zwykle prowadzone na rusztowaniach o wysokości od 0,5 do 1,2 m, przy silnym cięciu, co nadaje im zwartą, kompaktową formę.
Poza Europą doniosłe znaczenie ma także uprawa niskiej winorośli w Ameryce Północnej, Ameryce Południowej (Chile, Argentyna, Brazylia), Republice Południowej Afryki, Australii i Nowej Zelandii. W regionach ciepłych i suchych prowadzenie krzewów nisko przy ziemi ogranicza parowanie wody, stabilizuje temperaturę przy pniu i umożliwia korzystanie z wilgoci zatrzymywanej w warstwie przypowierzchniowej gleby.
Środowisko, w którym winorośl krzewiasta czuje się najlepiej, cechuje się długim, ciepłym latem, dużą ilością słońca oraz stosunkowo łagodną zimą. Jednak w przeciwieństwie do form wysokich, krzewiaste odmiany radzą sobie lepiej w warunkach skrajniejszych: na stokach wystawionych na wiatr, w rejonach o większych amplitudach temperatur, a także na glebach uboższych, kamienistych, o dobrej przepuszczalności. Wysoki poziom wód gruntowych jest dla niej niekorzystny – sprzyja rozwojowi chorób korzeni i ogranicza wzrost.
Budowa, wygląd i biologia winorośli krzewiastej
Winorośl krzewiasta zachowuje ogólną anatomię gatunku Vitis vinifera, jednak sposób cięcia i prowadzenia sprawia, że tworzy zwarty, nisko osadzony szkielet pędów. Podstawą krzewu jest pień, sięgający zwykle od kilku do kilkunastu centymetrów wysokości, z którego rozchodzą się zdrewniałe ramiona. Do nich przymocowuje się młode, jednoroczne łozy – pędy owoconośne, na których rozwijają się liście, kwiatostany i grona.
Liście winorośli są sercowate lub pięcioklapowe, z wyraźnie zarysowanymi nerwami i ząbkowanym brzegiem. U odmian krzewiastych, szczególnie deserowych, liście bywają dość duże i dekoracyjne, dlatego roślina, oprócz wartości użytkowej, posiada również istotne walory ozdobne. W zależności od odmiany ich barwa w okresie wegetacyjnym waha się od jasno- po ciemnozieloną, a jesienią wybarwia się na żółto, pomarańczowo lub czerwono, zdobiąc winnice i ogrody.
Kwiaty winorośli są drobne, zebrane w wiechowate kwiatostany. Większość współczesnych odmian uprawnych ma kwiaty obupłciowe, samopylne, dzięki czemu nie wymaga obecności innych form dla zapylenia. Kwitnienie przypada na późną wiosnę lub początek lata i choć nie jest widowiskowe wizualnie, ma kluczowe znaczenie dla późniejszego plonowania. Zawiązki kwiatowe jesienią poprzedniego roku są determinowane m.in. przez nasłonecznienie, odżywienie rośliny i zastosowane cięcie, co stanowi jeden z najważniejszych aspektów agrotechniki winorośli krzewiastej.
Owocem winorośli jest jagoda, potocznie nazywana „winogronem”. Tworzy ona grona o różnym kształcie: od cylindrycznych, przez stożkowate, aż po rozgałęzione, luźne formy. Kolor skórki jagód zależy od odmiany i waha się od zielonkawego, żółtego i bursztynowego, po różowy, czerwony, purpurowy i głęboko granatowy. Miąższ zazwyczaj jest soczysty, słodki, z zawartością cukru istotną dla produkcji wina i dla walorów deserowych. W większości odmian występują pestki, choć hodowla wytworzyła również liczne odmiany beznasienne.
System korzeniowy winorośli jest dobrze rozwinięty i sięga głęboko w glebę – nawet do kilku metrów, jeśli nie napotyka przeszkód mechanicznych lub niekorzystnych warunków glebowych. To właśnie dzięki temu krzewy znoszą okresowe susze i są stosunkowo odporne na braki wody w górnych warstwach profilu glebowego. U form krzewiastych, prowadzonych nisko, rozkład korzeni jest często bardziej zwarty wokół pnia, co ułatwia nawożenie i nawadnianie kropelkowe.
Cykl życiowy winorośli w klimacie umiarkowanym rozpoczyna się wczesną wiosną, gdy pąki pęcznieją i następuje „płacz łozy” – wypływ soków z ran po cięciu zimowym. Potem dochodzi do rozwijania się liści, wydłużania pędów, pojawiania się kwiatostanów i zawiązków gron. Lato to okres intensywnej fotosyntezy, dojrzewania owoców i lignifikacji pędów. Jesienią liście opadają, a roślina przechodzi w stan spoczynku. Niskie prowadzenie krzewów umożliwia łatwiejsze ściółkowanie lub okrywanie pni przed silniejszymi mrozami.
Forma krzewiasta jest ściśle związana z techniką cięcia. Najczęściej stosuje się cięcie krótkie (na czopki dwu‑trzypąkowe) i średnie, co ogranicza wysokość krzewu i skupia jego energię na mniejszej liczbie pędów owoconośnych. Dzięki temu owoce otrzymują lepsze nasłonecznienie i wentylację, a roślina jest bardziej odporna na choroby grzybowe. Niski pokrój ułatwia również prowadzenie zabiegów ochronnych, zbioru i ewentualnej mechanizacji prac w winnicy.
Istotną cechą biologiczną winorośli krzewiastej jest jej długowieczność. Prawidłowo prowadzony krzew może plonować przez kilkadziesiąt lat, czasem ponad pół wieku. Z wiekiem pień grubieje, kora pęka i łuszczy się, tworząc malowniczą, rzeźbiarską strukturę. W starych winnicach śródziemnomorskich niektóre niskie krzewy, wychowane w surowym klimacie i na ubogiej glebie, są uznawane niemal za zabytki przyrodnicze.
Odmiany niskie, systemy prowadzenia i wymagania uprawowe
Określenie „winorośl krzewiasta” nie odnosi się do jednego, odrębnego gatunku czy podgatunku, lecz do grupy odmian Vitis vinifera oraz systemów ich formowania. Za niskie przyjmuje się te formy, które po cięciu zachowują wysokość pnia zwykle od kilku do kilkudziesięciu centymetrów. Takie krzewy mogą być prowadzone przy drutach, palikach, niskich rusztowaniach lub zupełnie bez podpór, zwłaszcza w tradycyjnych uprawach śródziemnomorskich.
Wśród odmian niskich wyróżnia się zarówno typowo deserowe, jak i przerobowe. Odmiany deserowe, np. 'Iza Zaliwska’, 'Arkadia’, 'Viktoria’, 'Nadjeżda Azos’, charakteryzują się dużymi, smacznymi jagodami, często o cienkiej skórce i przyjemnym aromacie. Prowadzone nisko, w ogrodzie przydomowym, stanowią jednocześnie element jadalny i dekoracyjny. Formy przerobowe, typowe dla produkcji wina, jak 'Riesling’, 'Pinot Noir’, 'Regent’, 'Seyval Blanc’, 'Solaris’ czy 'Rondo’, są z kolei dobierane według wymaganej zawartości cukru, kwasowości i profilu aromatycznego.
Systemy prowadzenia niskich krzewów obejmują m.in. formy głowiaste (tzw. krzew w formie „kielicha”) oraz różne odmiany sznurów i kordonów. Forma głowiasta spotykana jest w winnicach południowej Europy – pień jest bardzo krótki, a ramiona rozchodzą się wokół jak promienie, tworząc otwartą koronę. Pozwala to na dobre nasłonecznienie gron i ułatwia ręczny zbiór. Formy sznurowe (jednoramienne i dwuramienne) dominują w nowoczesnych nasadzeniach, gdzie liczy się łączenie jakości z możliwością mechanizacji prac.
Podstawą sukcesu w uprawie winorośli krzewiastej jest wybór odpowiedniej gleby i stanowiska. Roślina preferuje gleby przepuszczalne, dobrze zdrenowane, od lekko kwaśnych po zasadowe, z zawartością wapnia sprzyjającą strukturze gruzełkowatej. Zbyt ciężkie, gliniaste podłoże można poprawić poprzez dodatek piasku, żwiru i materii organicznej. Najlepsze plony uzyskuje się na glebach umiarkowanie żyznych; zbyt zasobne podłoże powoduje nadmierny wzrost pędów kosztem jakości owoców.
Klimat jest czynnikiem w dużej mierze determinującym dobór odmiany. W rejonach chłodniejszych zaleca się odmiany o krótkim okresie wegetacji i wyższej odporności na mróz, zdolne do pełnego dojrzewania gron przed jesiennymi przymrozkami. W cieplejszych regionach można uprawiać odmiany późniejsze, dające owoce o silniejszym ekstrakcie i większym potencjale winiarskim. Niskie prowadzenie pomaga ograniczyć ryzyko uszkodzeń mrozowych, zwłaszcza jeśli krzewy są kopczykowane ziemią lub okrywane ściółką w okresie zimowym.
Nawożenie winorośli krzewiastej powinno być zbilansowane, dostosowane do wyników analizy gleby. Nadmiar azotu prowadzi do nadmiernego wzrostu zielonej masy i zwiększonej podatności na choroby, dlatego w dojrzałych, dobrze ukorzenionych winnicach najczęściej stosuje się umiarkowane dawki nawozów wieloskładnikowych oraz organicznych. Kluczowa jest dostępność potasu, magnezu i mikroelementów (bor, żelazo, cynk), które wpływają na jakość owoców i odporność rośliny.
Ochrona przed chorobami i szkodnikami wymaga regularnego monitorowania krzewów. Najczęstsze problemy to mączniak prawdziwy, mączniak rzekomy, szara pleśń, a także uszkodzenia powodowane przez przędziorki, zwójki czy ptaki. Niski pokrój ułatwia wykonywanie zabiegów ochronnych, a dobrze zaplanowane cięcie i prześwietlanie krzewów ogranicza ryzyko rozwoju chorób grzybowych poprzez poprawę przewietrzania i szybsze wysychanie liści oraz gron po opadach.
Istotnym zagadnieniem jest także szczepienie winorośli na podkładkach odpornych na filokserę – szkodnika korzeniowego, który w XIX wieku zdziesiątkował europejskie winnice. Współcześnie większość krzewiastych form uprawnych rośnie na podkładkach pochodzących od gatunków amerykańskich, co łączy odporność z wysoką jakością owoców właściwej winorośli. Wybór podkładki wpływa na siłę wzrostu, głębokość zakorzenienia, a nawet tolerancję na zasolenie i odczyn gleby.
Zastosowanie winorośli krzewiastej – od wina po lecznictwo i ekologię
Winorośl krzewiasta odgrywa kluczową rolę w winiarstwie. Niskie formy uprawne umożliwiają precyzyjne zarządzanie jakością plonu – poprzez regulowanie liczby gron na pędach, kontrolowanie nasłonecznienia i przewiewności oraz ręczne selekcjonowanie owoców. W wielu cenionych regionach winiarskich świata to właśnie niskie, starannie formowane krzewy dają surowiec do produkcji win najwyższej klasy, zarówno białych, jak i czerwonych.
Technologia produkcji wina zależy od typu odmiany, stopnia dojrzałości gron oraz stylu, jaki chce osiągnąć winiarz. Jednym z podstawowych parametrów jest zawartość cukru w jagodach, przekładająca się na potencjalną zawartość alkoholu po fermentacji. Niskie krzewy, odpowiednio doświetlone i obciążone plonem, są w stanie zapewnić stabilne, przewidywalne parametry moszczu, co ma znaczenie przy powtarzaniu roczników o zbliżonej jakości.
Oprócz wina, owoce winorośli krzewiastej są wykorzystywane jako winogrona deserowe – spożywane na świeżo, w sałatkach, deserach, kompotach i przetworach. Duże, soczyste jagody o zbalansowanej słodyczy i kwasowości są cenionym dodatkiem do codziennej diety. Suszone owoce, czyli rodzynki, stanowią ważny produkt w kuchniach świata: dodaje się je do wypieków, potraw mięsnych, dań orientalnych, musli czy mieszanek bakaliowych.
Liście winorośli również znajdują zastosowanie kulinarne. W wielu tradycjach śródziemnomorskich i bliskowschodnich używa się ich do zawijania farszu z ryżu, mięsa i przypraw, tworząc charakterystyczne roladki, znane m.in. jako dolma. Najlepiej nadają się do tego młode, elastyczne liście o intensywnie zielonej barwie, zbierane z dobrze pielęgnowanych krzewów, których stan fitosanitarny jest kontrolowany.
Winorośl krzewiasta ma także znaczenie w fitoterapii i kosmetyce. Owoce i skórki są bogate w antyoksydanty, m.in. w resweratrol, flawonoidy i witaminę C, które wspomagają ochronę komórek przed stresem oksydacyjnym. Z pestek winogron pozyskuje się olej o wysokiej zawartości nienasyconych kwasów tłuszczowych i witaminy E. Stosowany jest zarówno do celów spożywczych, jak i w pielęgnacji skóry, ze względu na właściwości nawilżające i ochronne.
Napary i ekstrakty z liści winorośli bywają wykorzystywane pomocniczo w łagodzeniu dolegliwości naczyniowych, takich jak uczucie ciężkich nóg czy drobne zaburzenia krążenia żylnego. Zawarte w nich związki polifenolowe wpływają na elastyczność ścian naczyń i działają przeciwzapalnie. Z kolei suszona latorośl i pestki, odpowiednio przygotowane, wchodzą w skład niektórych preparatów ziołowych wspierających ogólną kondycję organizmu.
W ogrodnictwie amatorskim niskie odmiany winorośli wykorzystuje się zarówno użytkowo, jak i dekoracyjnie. Krzewy sadzone przy ścianach domów, altanach, pergolach lub niskich rusztowaniach tworzą atrakcyjne kompozycje, a jednocześnie dostarczają owoców. Zaletą niskich form jest łatwość zbioru – owoce znajdują się na wysokości pozwalającej na wygodną pracę bez konieczności stosowania drabin.
Winorośl krzewiasta odgrywa również rolę w ochronie gleb i kształtowaniu krajobrazu. Jej głęboki system korzeniowy stabilizuje zbocza, zmniejszając erozję, szczególnie na stokach winnic położonych na terenach pagórkowatych i górzystych. W połączeniu z odpowiednim układem tarasów i murków oporowych winnice tworzą charakterystyczne, malownicze pejzaże, które stały się elementem dziedzictwa kulturowego wielu regionów – od Tokaju, przez Dolinę Loary, po winnice nad Mozelą czy w Alzacji.
Znaczenie kulturowe winorośli jest trudne do przecenienia. Od starożytności roślina ta była symbolem obfitości, płodności, radości i wspólnoty. Motywy gron, liści i pędów pojawiają się w sztuce sakralnej, świeckiej, w architekturze, rzeźbie i malarstwie. Niskie, stare krzewy, pielęgnowane przez kolejne pokolenia winiarzy, są świadectwem ciągłości tradycji i związku człowieka z krajobrazem rolniczym.
Współczesne badania nad winoroślą krzewiastą obejmują zarówno kwestie agrotechniczne, jak i genetyczne. Hodowcy poszukują odmian łączących wysoką odporność na choroby i mróz z jakością owoców odpowiadającą wymaganiom rynku. Coraz większy nacisk kładzie się na ograniczenie stosowania środków ochrony roślin, rozwój upraw ekologicznych i integrowanych, a także na zwiększenie bioróżnorodności w winnicach poprzez wprowadzanie pasów roślin miododajnych, żywopłotów i zadrzewień śródpolnych.
Interesującym zagadnieniem jest również adaptacja winorośli krzewiastej do zmian klimatu. Wzrost średnich temperatur, zmiana rozkładu opadów i ekstremalne zjawiska pogodowe wymuszają modyfikację praktyk uprawowych, przesuwanie winnic na nowe tereny i dobór takich odmian, które zachowają odpowiedni profil aromatyczny w cieplejszych warunkach. Niskie formy uprawne mogą okazać się korzystne tam, gdzie konieczne jest lepsze gospodarowanie wodą i ochrona gleby przed przegrzewaniem.
Znaczenie winorośli krzewiastej w ogrodach przydomowych i małych winnicach
Winorośl krzewiasta coraz częściej pojawia się w ogrodach przydomowych, na działkach oraz w małych winnicach hobbystycznych. Dla wielu osób staje się ona pierwszym krokiem w stronę własnej produkcji wina, soków czy suszonych owoców. Kompaktowa forma krzewu sprawia, że nawet na niewielkiej powierzchni można uzyskać satysfakcjonujące plony, łącząc przyjemność uprawy z walorami smakowymi i estetycznymi.
W małej skali bardzo istotny jest dobór odmian odpornych na lokalny klimat i choroby. Dzięki temu ogranicza się liczbę zabiegów ochronnych, co ma znaczenie zarówno dla środowiska, jak i wygody użytkownika. Niskie prowadzenie krzewów pozwala na łatwy dostęp do wszystkich części rośliny, co ułatwia obserwację, szybkie reagowanie na ewentualne problemy fitosanitarne i precyzyjne formowanie pędów.
W ogrodach przydomowych winorośl krzewiasta może pełnić funkcję rośliny osłonowej, tworząc zielone przegrody między częścią użytkową a rekreacyjną. W połączeniu z innymi krzewami owocowymi – porzeczkami, agrestem, maliną – tworzy jadalny żywopłot, który przyciąga owady zapylające i sprzyja bioróżnorodności. Wiele odmian owocuje obficie już po kilku latach od posadzenia, co zachęca do eksperymentowania z domową enologią i przetwórstwem.
Dla osób zainteresowanych samowystarczalnością i zdrowym odżywianiem winorośl krzewiasta stanowi cenne źródło świeżych owoców bogatych w witaminy, naturalne antyoksydanty i składniki mineralne. Uprawa we własnym ogrodzie daje kontrolę nad stosowanymi nawozami i środkami ochrony roślin, co pozwala na uzyskanie plonów wolnych od nadmiernych pozostałości chemicznych. Dodatkową korzyścią jest możliwość zbioru owoców w pełni dojrzałych, o intensywnym smaku i aromacie, co w handlu bywa trudne do osiągnięcia.
Winorośl krzewiasta, właściwie pielęgnowana, może stać się rośliną wielopokoleniową. Przekazywanie młodych sadzonek lub odkładów w rodzinie czy wśród znajomych sprzyja wymianie doświadczeń ogrodniczych i podtrzymywaniu tradycji uprawy. W wielu regionach Europy lokalne, nisko prowadzone odmiany są częścią tożsamości kulturowej i kulinarnego dziedzictwa, a ich smak i aromat wiąże się z konkretnym miejscem i historią.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Jakie są główne różnice między winoroślą krzewiastą a wysoką?
Winorośl krzewiasta to ta sama winorośl właściwa, ale prowadzona nisko – z krótkim pniem, silnym cięciem i zwartą koroną. Formy wysokie opierają się na pergolach, altanach czy wysokich rusztowaniach, tworząc długie pędy pnące. Krzewiaste odmiany łatwiej okryć na zimę, prościej się je przycina i zbiera z nich owoce. Wysokie formy są bardziej dekoracyjne, lecz w klimacie chłodniejszym częściej narażone na uszkodzenia mrozowe.
Czy winorośl krzewiasta nadaje się do uprawy w Polsce?
Winorośl krzewiasta bardzo dobrze sprawdza się w polskich warunkach, o ile wybierze się odmiany odporne na mróz i choroby oraz z odpowiednio krótkim okresem wegetacji. Najlepsze są stanowiska ciepłe, słoneczne, osłonięte od wiatru, np. przy ścianie domu od strony południowej. Niskie prowadzenie ułatwia kopczykowanie pni na zimę i stosowanie agrowłókniny, co znacząco zwiększa szanse na bezpieczne przezimowanie nawet w surowszych rejonach kraju.
Jakie zastosowanie mają owoce winorośli krzewiastej poza produkcją wina?
Owoce winorośli krzewiastej są wszechstronne: doskonałe do bezpośredniego spożycia, na soki, przeciery, dżemy i galaretki, a także jako surowiec do suszenia na rodzynki. Świetnie komponują się w sałatkach, deserach, wypiekach i daniach wytrawnych. Dzięki wysokiej zawartości cukrów i związków bioaktywnych są cenione w diecie sportowców i osób aktywnych. Ich regularne spożycie wspiera dostarczanie witamin, błonnika oraz naturalnych substancji przeciwutleniających.
Jakie wymagania glebowe ma winorośl krzewiasta?
Winorośl krzewiasta preferuje gleby przepuszczalne, lekkie do średnich, o dobrej strukturze i umiarkowanej zasobności w składniki pokarmowe. Najlepiej rośnie na podłożach wapiennych lub obojętnych, unikając gleb ciężkich, podmokłych i zbitych. Zbyt wysoki poziom wód gruntowych sprzyja chorobom korzeni. Przed sadzeniem warto glebę spulchnić, wzbogacić w materię organiczną i – jeśli to konieczne – skorygować jej odczyn, co zapewni lepsze ukorzenienie i zdrowy wzrost krzewów.
Czy winorośl krzewiasta wymaga częstego cięcia?
Regularne cięcie jest kluczowe dla prawidłowego rozwoju winorośli krzewiastej. Wykonuje się je co roku zimą lub wczesną wiosną przed ruszeniem wegetacji, usuwając nadmiar pędów i pozostawiając odpowiednią liczbę łozy owoconośnej. W sezonie wykonuje się też cięcia letnie – skracanie zbyt długich przyrostów, odsłanianie gron i prześwietlanie krzewu. Dzięki temu roślina utrzymuje niski pokrój, owoce lepiej dojrzewają, a ryzyko chorób grzybowych wyraźnie się zmniejsza.
Jakie znaczenie zdrowotne mają owoce i liście winorośli krzewiastej?
Owoce winorośli są bogate w witaminy, szczególnie C i z grupy B, a także w składniki mineralne, błonnik i liczne polifenole, w tym resweratrol. Wspierają one ochronę komórek przed stresem oksydacyjnym, wpływają korzystnie na układ krążenia i ogólną kondycję organizmu. Liście zawierają związki wzmacniające naczynia krwionośne i działające przeciwzapalnie, dlatego stosuje się je w fitoterapii przy uczuciu ciężkich nóg czy drobnych problemach naczyniowych, najczęściej w formie standaryzowanych preparatów i ekstraktów.